نگاهی به وضعیت ۴۰۰ هزار کودک ایرانی بدون شناسنامه

نویسنده : انجمن حمایت از کودکان کار
در دسته : اخبار انجمن

در این مقاله در پی آن هستیم که به معضل ۴۰۰ هزار کودک ایرانی که در کشور بدون شناسنامه زندگی می کنند بپردازیم. عوامل بسیاری موجب پیدایش این معضل شده از جمله: ۱- پدر و مادر آنها هم فاقد شناسنامه هستند. ۲- عدم وجود پدر و مادر ۳- به دنیا آمدن در خانواده یی پر جمعیت و بی توجهی والدین ۴- فقر فرهنگی و… برای فهم این محرومیت ساده ترین راه این است: به تعداد دفعاتی که در زندگیتان برای ثبت نام، دستیابی به شغل مورد نظر و شناسایی از شما شناسنامه خواسته اند بیندیشید، این کودکان به همان تعداد دفعات در جامعه محروم مانده اند، یکی از بارزترین محرومیت ها آن است که کودک فاقد شناسنامه حق ثبت نام در مدرسه را ندارد و به تبع آن از حق آموزش و تحصیل محروم می ماند، آنها حتی مرگ شان هم ثبت نمی شود گویی هرگز وجود نداشته اند و تمام این محرومیت ها به دلیل ضعف قوانین اجرایی و نبود بخشنامه و صدالبته والدین ناآگاه است. ابتدا با مقدمه قانون اساسی شروع می کنیم، «هدف از حکومت رشد دادن انسان در حرکت به سوی نظام الهی است تا زمینه بروز و شکوفایی استعدادها برای تجلی ابعاد خداگونگی انسان فراهم آید و این جز در گرو مشارکت فعال و گسترده تمام عناصر اجتماع در روند تحول جامعه نمی تواند باشد.»همان طور که می دانیم قانون اساسی خط مشی و چارچوب را تعیین می کند و قوانین عادی به طور جزیی و با تعیین ضمانت اجرا آن را پیاده می کنند. اصل ۱۹ به برابری، اصل ۲۰ به دارا بودن همه از حقوق اجتماعی، سیاسی و غیره و اصل۴۱ به حق تابعیت اشاره دارد. پس قانون اساسی به خوبی وظیفه خود را در قبال حقوق برابر افراد ایرانی ایفا کرده است اما باید توجه داشت که حقوق باید دارای ضمانت اجرا باشد تا نام حقوق، شایسته آن باشد در غیر این صورت از حد یک توصیه یا گزاره اخلاقی بالاتر نمی رود. به همین دلیل برای یافتن ضمانت اجرای قانون اساسی توجه خود را به قوانین داخلی معطوف کنیم. بر اساس ماده ۹ قانون مدنی با پیوستن جمهوری اسلامی ایران به پیمان نامه حقوق کودک، این پیمان نامه در حکم قانون است. مطابق ماده ۷ و ۸ این پیمان نامه، کودک از بدو تولد حق داشتن هویت، نام و تابعیت را داراست که این موارد عملابا ثبت تولد وی و اخذ شناسنامه امکان پذیر می شود. در ضمن باید توجه داشت هم در قانون اساسی هم در پیمان نامه حقوق کودک مواردی وجود دارد که اجرای یک اصل و ماده پیش شرط اصل و ماده دیگر است. طبق اصل ۳۰ قانون اساسی و ماده های ۲۶ و ۲۸ پیمان نامه حق آموزش کودک به رسمیت شناخته شده و می دانیم آموزش کودک زمانی معنا می یابد که هویت وی به ثبت برسد. حال به قانون ثبت احوال مصوب ۱۳۵۵ نگاهی می اندازیم: در تبصره ماده ۱۵ مدت اعلام ولادت ۱۵روز از تاریخ آن است. در ماده ۱۸نماینده یا مامور ثبت احوال ولادت طفل بدون ولی را ثبت و مراتب را برای اقدام قانونی به دادستان اطلاع می دهد و در آخر در ماده ۴۸ ضمانت اجرای جزای نقدی و الزام متخلف برای چند ماده این قانون مشخص شده که یکی از آنها ماده ۱۶ فوق الذکر است. همان طور که در قانون ثبت احوال مشاهده شد هیچ تمهیدی برای کودکان فاقد شناسنامه جز جزای نقدی ناچیز که بازدارندگی آن محل تامل است وجود ندارد. به همین دلیل نیز بخشی از مردم جامعه احساس مسوولیت کرده تا خلاهای قانونی را پوشانده و به چند تن از کودکان ایرانی هویت بخشند. مراحلی که برای اخذ شناسنامه وجود دارد به این قرار است:۱- مراجعه به ادارات ثبت احوال و دریافت فرم استشهاد محلی: در این مرحله فرمی از دبیرخانه اداره ثبت احوال منطقه مربوطه دریافت می شود. معمولاشرایط کودک با رییس اداره ثبت احوال منطقه باید مطرح شود، زیرا مراحل کاری کودکانی که شرایط خاصی دارند را تنها مدیر اداره مشخص می کند.۲- پس از دریافت فرم استشهاد محلی این فرم که در آن والد یا قیم اظهار می کند که تاکنون شناسنامه یی برای کودک دریافت نشده است، باید توسط سه نفر از اهالی محل تکمیل شده و یک نفر از امضا کنندگان به همراه قیم کودک به دفاتر ثبت اسناد رسمی مراجعه کرده تا این استشهاد جنبه رسمی پیدا کند.۳- ارسال فرم استشهاد محلی به اداره ثبت احوال: در این مرحله معمولااداره ثبت احوال از بیمارستان محل تولد کودک، درستی گواهی ولادت او را استعلام می کند، در صورتی که کودک در بیمارستان به دنیا نیامده باشد استعلام از پلیس امنیت انجام می شود.۴- پس از مراجعه به بیمارستان و دریافت جواب، با استعلام گواهی ولادت، استعلام درستی شناسنامه های پدر و مادر نیز انجام می شود.۵- پس از دریافت تمامی استعلامات، با دردست داشتن شناسنامه پدر و مادر باید به اداره ثبت احوال مراجعه کرد تا اداره ثبت احوال منطقه پس از ثبت درخواست شناسنامه از طرف قیم یا وکیل او، آخرین نامه را برای کسب اجازه از اداره ثبت احوال مرکز صادر کند.۶- پس از دریافت جواب نامه از اداره ثبت احوال مرکز، دریافت شناسنامه از اداره ثبت احوال منطقه ممکن خواهد بود.این روند ایده آل ترین و آسان ترین شرایط گرفتن شناسنامه است که حداقل دو ماه طول می کشد، اما مسائل متفاوتی برای کودکان اتفاق می افتد که این روند را بسیار دشوارتر می کند. همچنین در روند دریافت شناسنامه این مساله مشهود است که هر چه روند انجام کارها کمتر قضایی شود و در همان روند اداری باقی بماند، دریافت شناسنامه سریع تر است، زیرا همکاری ادارات ثبت احوال و دفاتر حمایت از حقوق زنان و کودکان بسیار مناسب، همکاری بیمارستان ها متوسط و همکاری سایر سازمان ها از جمله دادسرا، بهزیستی و پلیس امنیت ضعیف است.حال به مدارک مورد نیاز برای صدور شناسنامه جدید می پردازیم:۱- گواهی ولادتکودکان فاقد شناسنامه علی الاصول فاقد گواهی ولادت هستند. این مدرک حتی در صورت وجود بعد از گذشت سنوات، دیگر مورد قبول ادارات ثبت احوال نیست و استعلام باید از بیمارستان ها انجام شود و این امر به شدت روند دریافت شناسنامه جدید را کند می کند. بیمارستان های زیادی مدارک را بعد از حدود ۱۵ سال از بین می برند یا اینکه پرونده ها در اثر جابه جایی بیمارستان ها مفقود می شوند که این امر دریافت شناسنامه را برای تعدادی از کودکان، دشوار می کند. علاوه بر این تعداد زیادی از زادولد ها در مناطق محروم در منازل اتفاق می افتد، برای این کودکان تنها راه دریافت شناسنامه حضور در پلیس امنیت و تحقیق این سازمان برای تصدیق ولادت در خانه است، که این امر نیز با توجه به تخلفات گاه به گاه والدین بعضی از این کودکان و ترس آنها از حضور پلیس امنیت، امکان دریافت شناسنامه را برای کودکان از بین می برد. در موارد بسیار خاص کودکان ممکن است در مکان هایی مانند زندان به دنیا آمده باشند و مدارک توسط بخش اداری زندان مفقود شده باشد، یا در راه بیمارستان که در این موارد تحقیق پلیس امنیت نیز کارساز نیست و احتیاج به روندهای قضایی و آزمایش هایی از قبیل آزمایش DNA در پزشکی قانونی دارد.تعداد زیادی از کودکان در بیمارستان هایی در شهرهای دوردست به دنیا آمده اند و بیمارستان های شهرستان ها گاه حتی تا مدت یک سال نیز پاسخگوی استعلامات نیستند. و در آخر با توجه به این مساله که تاریخ دقیق ولادت بسیاری از این کودکان مشخص نیست نیاز به همکاری بیمارستان ها در جست وجوی مدارک چند ده سال پیش است، که اکثرا همکاری مناسبی صورت نمی گیرد.۲- سند ازدواجازدواج موقت باعث به وجود آمدن کودکانی می شود که والدین آنها فاقد سند ازدواج معتبر هستند و اسم پدر و مادر در شناسنامه هم قید نشده است، راهکار مناسبی که ادارات ثبت احوال برای حل مشکل این کودکان در نظر گرفته است، الزام حضور پدر و مادر برای دریافت شناسنامه است. به این ترتیب کودکانی که والدین آنها سند ازدواج ندارند، با حضور هر دوی آنها در اداره ثبت احوال می توانند صاحب شناسنامه شوند و نیازی به ثبت رسمی ازدواج آنها نیست.۳- شناسنامه پدر و مادردر صورتی که پدر و مادر تاکنون شناسنامه دریافت نکرده باشند، صدور شناسنامه کودک آنها تقریبا غیر ممکن است. راهکار نامناسبی که در حال حاضر برای این کودکان وجود دارد، اعلام آن به بهزیستی است. اما بهزیستی تنها برای کودکانی که در مراکز آن زندگی کنند، آن هم فقط برای تعدادی از آنان که مدت زیادی میهمان مراکز بهزیستی باشند، شناسنامه هایی با نام های خانوادگی مشخصی صادر می کند، در حالی که بسیاری از کودکان بی شناسنامه یا هرگز به بهزیستی نمی روند یا مدت کمی در آن هستند و سپس خانواده، آنها را از بهزیستی پس می گیرند. ضمنا بسیاری از کودکان کانون اصلاح و تربیت هم شناسنامه ندارند. طبق آیین نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت و بالاخص ماده های ۴، ۲۲، ۲۸، ۳۵، ۳۶ می توان دریافت با توجه به اهمیتی که قانونگذار به وضع تحصیل طفل و نحوه زندگی وی پس از آزادی نشان می دهد هر انسان متعارفی می تواند دریابد که تمام مواردی که قانونگذار برای بهبود شرایط طفل برشمرده است با اخذ شناسنامه معنا می یابد. واحد مددکاری این کانون وظیفه دارد قبل از آزاد کردن این کودکان برای آنها شناسنامه اخذ کند. اما موارد بسیاری در بین کودکان تحت پوشش دیده شده است که کانون پس از اتمام زمان حکم برای آنان شناسنامه اخذ نکرده است.چند مورد از راهکارهای پیشنهادی۱- تاسیس بخش ویژه یی در سازمان ثبت و احوال برای هویت دادن به این کودکان۲- آگاهی بخشیدن به افراد در ارتباط با وظایف قانونی آنها که برای پیمودن مسیر اخذ شناسنامه به آنها نیاز است، مانند مامورین مربوطه در بیمارستان ها و در راس آن وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی، کانون اصلاح و تربیت، پلیس امنیت و…۳- وجود ضمانت اجرا برای متخلفین: اگر قضات رای به اعمال ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی درباره متخلفین- مامورین ذی ربط بهزیستی وکانون اصلاح و تربیت دهند، قبح عمل از طریق قانونگذاری و تعیین مصداق بر همگان آشکار می شود و در نهایت به پیش گیری از جرم می انجامد. زیرا این افراد با محروم کردن افراد از حقوق قانون اساسی می توانند مشمول این ماده شوند.۴- گسترش فعالیت دفتر حمایت از حقوق کودکان و زنان و ایجاد شعب در تمام نقاط کشور۵- ایجاد تسهیلات آموزشی برای کودکان فاقد شناسنامه: در این مورد کارهایی صورت گرفته است و تا هنگامی که این کودکان در انتظار اقدامات مددکاران و پر شدن خلاهای قانونی در باب اخذ شناسنامه هستند می توانند برای تحصیل به خانه های علم بروند. در این خانه ها درس های مدارس طبق سرفصل آموزش و پرورش آموخته می شود تا پس از رفع موانع امکان مدرسه رفتن برای آنها فراهم باشد.منابع:۱-قانون اساسی۲-قانون ثبت احوال۳-پیمان نامه حقوق کودک۴-تحقیق جمعیت امداد دانشجویی امام علی (ع) در باب شناسنامه کودکان۵-صفایی حسین،اشخاص و محجورین۶-نشریه الکترونیکی کودکان بیکتابنوشته: ملیکا گرجی